Żarki Wielkie chciałam odwiedzić z powodu wieży rycerskiej, pięknej plebanii ewangelickiej, elektrowni wodnej i fabryki oraz cmentarza ewangelickiego.
Pierwsze podejście miałam nieudane z powodu ulewy. Zastała mnie w polu, jak szłam do wieży. Schowałam się na klatce schodowej, skąd odwieziono mnie do domu w stanie dziwnym :) Za drugim razem wszystko się udało, a pole, o dziwo, było suche.
Ul. Fabryczną doszłam najpierw do kościoła i plebanii.
W 1346 r. "Serchen" wymieniane jako wieś parafialna, należąca do archiprezbiteriatu Forst oraz wskazywana jako miejsce pielgrzymkowe (kaplica Św. Barbary). (...) Stary kościółek był tak mały, że podczas budowy mieścił się w nowopowstającym wnętrzu.
zabytek.pl
Parafialny kościół rzymsko-katolicki pw. Matki Bożej Różańcowej został wybudowany w latach 1693-1695 przez majstra murarskiego Fryderyka Pulta i majstra ciesielskiego Dawida Altina. Jest położony na dawniejszym cmentarzu (...) Nie zachowała się chorągiewka z datą „1695” i herbem Promnitzów. [fundatorów kościoła] (...)
Najcenniejszy we wnętrzu kościoła był piękny rzeźbiony ołtarz w kasetowej szafie, jeszcze z początku XVI wieku (1530 rok– sprzed budowy kościoła) , który najprawdopodobniej pochodził ze „szkoły naddunajskiej”- jednak możliwe jest pochodzenie południowo-wschodnie lub średnioniemieckie. Dziś ołtarz znajduje się w kościele parafialnym w Łęknicy. (...)
Jeszcze po drugiej wojnie światowej zachowała się chrzcielnica drewniana z końca XVII wieku (...) – dziś nie istnieje. (...) Pierwsze organy – dzieło mistrza Kunisha z Żar z 1791 roku znajdowały się na chórze nad zakrystią. (...) w miejscowym kościele parafialnym znajdują się pamiątkowe przedmioty przywiezione z Kresów Wschodnich przez parafian pochodzących z Kozłowa, którzy po wojnie osiedlili się w Żarkach Wielkich.
parafiazarkiwielkie.ns48.pl
Z dawnego wyposażenia zachowała się tylko ambona z poł. XVIII w. i prospekt organowy z pocz. XX w.
 |
| D. kościół ewangelicki, ob. MB Różańcowej, 1695, 1908 |
 |
| D. plebania ewangelicka (dom Józefa Górskiego), ok. 1790; ul. Kościelna 6 |
Tablica pamiątkowa była tu już przed wojną. Obecna jest z 2001.
Po II wojnie światowej i zajęciu wsi przez osadników polskich, dawna plebania została przekazana rodzicom obecnego właściciela jako rekompensata za mienie pozostawione na wsch. kresach Rzeczypospolitej.
zabytek.pl
Stąd pewnie nazwa "dom Józefa Górskiego" - żadnej innej informacji nie znalazłam. Dom jest wystawiony na sprzedaż.
Ul. Fabryczną doszłam do rzeki i skręciłam w stronę widocznej z daleka elektrowni i fabryki.
Fabryka w Żarkach Wielkich (Groß-Särchen) została założona 3 grudnia 1895 przez spółkę Noack & Brade pod nazwą "Młyny Papiernicze oraz Fabryki Tektury i Pergaminu w Żarkach Wielkich". W latach 1900-1923 funkcjonowała pod nazwą „Północnoniemieckie Fabryki Pergaminu i Tektury. Spółka Akcyjna. W 1924 roku zakład zmienił nazwę na „Fabryki Papieru i Kartonu. Spółka Akcyjna”. W latach 20. i 30. XX wieku zakłady w Żarkach Wielkich znacznie rozbudowano, rozszerzony został także asortyment produkowanych wyrobów m.in o materiały izolacyjne dla budownictwa, płyty pilśniowe, elementy i produkty z drewna. Zmieniono także po raz kolejny nazwę fabryki na „KAPAG Izolacyjne Materiały Budowlane. Niemieckie Płyty Pilśniowe”. (...) Po wojnie swój oddział w opuszczonej fabryce otworzyła żarska Bawełna. Była tutaj przędzalnia (...)
gazetalubuska.pl
Fabryka była swego czasu najnowocześniejszym zakładem tego typu w Europie.
 |
| Elektrownia wodna, 1919, 1966, i d. Fabryka Tektury i Pergaminu |
 |
| Budynek pomocniczy elektrowni, 1919, 1966, cz. fabryki |
 |
| D. Fabryka Tektury i Pergaminu, 1895, l. 30. XX w., 1945-1991 przędzalnia bawełny |
I tu popełniłam duży błąd. Gdybym poszła wzdłuż budynku fabryki, w lewo na powyższym zdjęciu, doszłabym do żelbetowego mostu kolejowego nad kanałem o konstrukcji łukowej (jedyny w woj. lubuskim).
Wróciłam i poszłam wzdłuż rzeki w drugą stronę. Za pierwszym razem skierowano mnie z ul. Fabrycznej w prawo, na polną drogę, i faktycznie, widać stamtąd wieżę i jest tablica informacyjna, ale jest też ogrodzenie. Można okrążyć pole, ale lepiej "atakować" wieżę od strony rzeki.
 |
| Kanał Nysy Łużyckiej |
 |
| Nysa Łużycka |
[Wieża rycerska] była warownym gniazdem lokalnego feudała. Sama wieś Żarki Wielkie (...) była położona na szlaku handlowym, w miejscu dogodnej przeprawy przez rzekę. W ciągu kilku stuleci, począwszy od późnego średniowiecza, miała ona kilku właścicieli. W 1353 roku ówczesne ,,Sare” należało do dominium Priebus (Przewóz), którego właścicielem był ród von Hackeborn. (...). W latach 1402-1552 zwierzchnictwo lenne nad Żarkami Wielkimi sprawował ród von Biberstein. Po wygaśnięciu żarskiej linii Bibersteinów połowa Żarek przeszła w ręce Fabiana von Schönaicha, pozostała część przypadła dominium żarskiemu (...). Według źródeł z 1602 roku wieś była częścią włości mużakowskich, podległych Trzebielowi.
(...) historia [wieży] jest związana z rodem von Hackenborn i legendą o rycerzach – rabusiach pochodzących z tej rodziny.
W XV wieku zamek zwany ,,Czerwonym domem” był, jak podają źródła, schronieniem awanturników i ciemiężców, ale też mieszkańców wsi przed zbrojnymi najazdami. W roku 1434 i 1436 zaatakowany i niszczony przez władców księstw głogowskiego i żagańskiego, obiekt powoli traci swoją funkcję obronną, a jego upadek poświadczają informacje o wybieraniu cegły w latach 1693-1695 do budowy nowego kościoła.
(...) Budowla prawdopodobnie (...) była trzykondygnacyjna. (...) jest przykładem średniowiecznej warownej siedziby rycerskiej.
lwkz.pl
W karcie zabytku jest informacja, że w ścianach zastosowano cegłę palcówkę z użyciem zendrówki.
 |
| Wieża rycerska, XIV w., siedziba rycerzy-rabusiów z rodu von Hackenborn |
Z przewodnika Łuk Mużakowa i Zielony Las koło Żar:
Ród Hackenbornów sprzeniewierzył się rycerskim ideałom i zaczął siać postrach wśród kupców i podróżników, grabiąc ich na starym szlaku handlowym z Mużakowa do Żar. (...) wypuszczali się również na dalsze łupieżcze wyprawy. Ostatecznie zbójców, z rozkazu księcia Jana I Żagańskiego, pojmano w 1427 roku, a następnie po okrutnych torturach, stracono na żagańskim rynku. (...) nazwisko i herb przywódcy Baczki Hackenborna (...) wykreślono (...) ze stanu rycerskiego.
 |
| Zdobienie zabudowań gospodarskich wykonane z obciosanych głazów narzutowych; ul. Fabryczna |
Ul. Fabryczną wróciłam do głównej drogi (12) i przeszłam na drugą stronę. Ul. Zwycięstwa prowadzi do cmentarza. Po lewej stronie od wejścia są groby ewangelickie.
 |
| Cmentarz ewangelicki, 2 poł. XIX w. |
 |
| Tablice ułożone przy pomniku |
We wnioskach zawartych w karcie zabytku napisano: "Zebrać i zgromadzić nie zniszczone nagrobki w wybranym fragm. cmentarza zagospodarowując go wg wskazań konserwatorskich." Czy wcześniej ktoś te tablice powyrywał? Widziałam chyba tylko 1 nagrobek z zachowaną tablicą.
 |
| Pomnik |
 |
| Nieliczne zdobienia |
Wracając, zobaczyłam z autobusu drewniany, zabytkowy dom z połowy XIX w. (ul. Zwycięstwa 30). Nie poszłam do niego, bo droga jest bardzo ruchliwa (tiry), brak pobocza, przystanku też tam nie było, do tego autobusy jeżdżą rzadko.
Już po powrocie udało mi się zidentyfikować kilka budynków: wiejski dom kultury (d. zajazd) na ul. Kościelnej 8, szkołę przy Kościelnej 25, obecnie nadbudowaną, i d. sklep przy Kościelnej 12. Dom naprzeciwko OSP pod adresem ul. Zwycięstwa 5 też dotrwał do naszych czasów (na dole pocztówki, po lewej stronie). To d. budynek kolejowy.
Na koniec ciekawostka z przewodnika Łuk Mużakowa i Zielony Las koło Żar:
Była to wieś łużycka. Do 1945 roku zachował się w Żarkach przedchrześcijański zwyczaj przynoszenia przez dziewczęta przed wschodem słońca wody wielkanocnej. W drodze do źródła i z powrotem należało zachować milczenie, a woda uzyskiwała cudowną moc.
https://www.parafiazarkiwielkie.ns48.pl/index.php/parafia/historia-parafii
https://zabytek.pl/pl/obiekty/zarki-wielkie-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-mb-ro
https://polska-org.pl/530459,Zarki_Wielkie,Kosciol_parafialny_Matki_Bozej_Rozancowej.html
https://zabytek.pl/pl/obiekty/elektrownia-wodna-zarki--869260
https://fotopolska.eu/Zarki_Wielkie/b7563,Fabryka_tektury.html
https://lwkz.pl/monument/zarki-wielkie-wieza/
https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-683134
Koźma J., Maciantowicz M., Łuk Mużakowa i Zielony Las koło Żar. Przewodnik turystyczny - dziedzictwo geologiczne, przyrodnicze i kulturowe, Carbo Media Spółka z o.o., wyd. na zlecenie Nadleśnictwa Lipinki przy współpracy UM w Żarach
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz