Żary

Żary były na mojej liście od wielu lat, ale dopiero teraz trafiła się okazja. To idealne połączenie z Parkiem Mużakowskim i Zieloną Górą.

Najpierw kilka słów o historii.

Pierwsza wzmianka o Żarach pojawiła się w kronice Thietmara w 1007 roku. Żary jako największe miasto Łużyc na wschód od granicznej Nysy Łużyckiej w pełni zasługuje na miano stolicy polskich Łużyc.

Miastu nadane zostały w 1260 roku prawa miejskie na prawie magdeburskim. Właścicielem Żar był wówczas Albrecht Dewin, który to połączył gród z podgrodziem, otoczył drewnianą konstrukcją obronną i stworzył tym samym nowoczesne miasto. Żary były główną siedzibą rodu Dewinów, Packów, Bibersteinów i Promnitzów. Ich herby można znaleźć także w wielu miastach pogranicza polsko-niemieckiego. 

                                                                                                                             dolneluzyce.pl

W l. 1402-1765 istniało państwo stanowe Żary - Trzebiel.

Wiedziałam, że miasto jest piękne, ale pojechałam głównie z powodu ogromnego pałacu Promnitzów, który kojarzy chyba każdy, i zamku Dewinów-Bibersteinów.

Pałac Promnitzów, XIV w., 1726

Po 1815 pałac był siedzibą władz pow. żarskiego, po wojnie - Starostwem Powiatowym, a od 1992 jest własnością prywatną użyczoną Stowarzyszeniu Region Łużyce.

Za pałacem Promnitzów od strony wschodniej zaprojektowano mały, zamknięty dookoła murem tzw. sekretny ogród z altaną, tylko dla rodziny hrabiego.

Pałac Promnitzów

Pałac Promnitzów, po prawej zamek

Zamek Dewinów-Bibersteinów, XIV, XVIII w.

Od 1824 zamek służył jako więzienie. W l. 1930-45 mieściło się w nim Muzeum Regionalne powiatu żarskiego.

Zabytek jest w rękach miasta i ma być rewitalizowany, ale natrafiłam na dość niepokojący artykuł z 2025.

Kuchnia zamkowa, 1691

W Parku Miejskim zachowały się relikty związane z początkami miasta.

Kościół cmentarny śś. Piotra i Pawła, XIV, XV/XVI w., 1702, 1973

Kamienno-ceglany kościół znajduje się w miejscu, gdzie prawdopodobnie był pierwszy gród, a później cmentarz.

Domek Winiarza na Wzgórzu Winnym, 1714-1725, rekonstr.

Pod domkiem (...) zachowały się relikty cylindrycznej konstrukcji kamiennej mogącej być pozostałością wieży mieszkalnej rodu Dewinów panującego na Żarach w XIII wieku. (...) odkryto relikty osadnictwa średniowiecznego datowane na VIII - początki XIII wieku. Można je wiązać z grodem i podgrodziem, które dały początek późniejszemu miastu lokacyjnemu.

                                                                                                               tablica informacyjna

Brama Błękitna, d. brama wjazdowa do pałacu Promnitzów, 1708

Obecna ul. Poznańska to aleja kasztanowa prowadząca do pałacu Promnitzów, a w drugą stronę - do folwarku.

Folwark powstał na pocz. XVIII w., a jego najpiękniejszym budynkiem jest, wg mnie, spichlerz.

Spichlerz, 1 ćw. XVIII w.; ul. Folwarczna

Z ul. Folwarcznej można wejść na teren folwarku albo iść dalej w kierunku obecnego szpitala. 

Najpierw folwark. Na rogu ul. Poznańskiej i Folwarcznej stoi obora z przełomu XIX i XX w. Za nią jest wejście. Po lewej stronie stajnia z XVIII w. oraz stajnie, które po II w. św. przebudowano na magazyny i garaże. Odbywają się tam różne imprezy, m.in. Targ Śniadaniowy. Jest też komin gorzelni (1834, przebud. ok. 1900-1907), a obok domy mieszkalne i budynki gospodarcze.

Za spichlerzem droga prowadzi do Błękitnej Bramy II, która jest repliką głównego wjazdu do posiadłości Promnitzów. Niestety, jest w kiepskim stanie. Za nią zabytkowe budynki.

Pałac ogrodowy, tzw. Akademia Rycerska, Dom Zabaw, Pałac Letni, w XIX w. szpital psychiatryczny, 1723

Kilka kroków dalej przedwojenna kaplica.

D. kaplica w przedwojennym szpitalu psychiatrycznym, po wojnie sala na imprezy okolicznościowe

Obecny szpital (ul. Domańskiego 2) to d. przytułek, sanatorium, dom opieki, szpital polowy Czerwonego Krzyża. 

Przy ul. Domańskiej znajduje się cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej z l. 1945-67 i pomnik z l. 60. XX w.

Wieża wartownicza Bramy Dolnej, 1 poł. XIV, XVI w.; ul. Osadników Wojskowych / Wartownicza

Pierwotne wejście (...) usytuowano w ścianie południowej na wysokości korony murów; w końcu XV wieku wzmocniono je późnogotycką dobudówką.

                                                                                                        tablica informacyjna

Dach wieży powstał w 1787, nowy otwór drzwiowy i drewniane schody na poddasze z przeciwpożarowym punktem obserwacyjnym w 1838, narożne ciosy wykonano z rudy darniowej. Brama Dolna została rozebrana w 1827.

Ul. Wartownicza prowadzi do kościoła. To jeden z największych kościołów na Łużycach, od l. 20. XVI w. do 1945 protestancki.

Kościół NMP, ob. Najśw. Serca Pana Jezusa, pocz. XIII, XIV/XV w.; pl. Wyszyńskiego

Obecna dzwonnica przy kościele farnym to d. wieża obronna. Od XVI w. służy jako dzwonnica.

Kruchta zachodnia "Raj", gotycki portal, 1401 

Widać herby właścicieli Żar (Pack i Biberstein) z sentencją upamiętniającą odnowienie kościoła po pożarze w 1684: "Co zburzył ogień Twego gniewu, Boże, łaska Twa odbudować pomoże, a tym co zbudowano, niech władać wspomoże".
Na zwornikach  sklepienia zachowały się pozostałości gmerków żarskich cechów. W XIV w. byli to sukiennicy, piwowarzy, szewcy i farbiarze, od XVI w. również złotnicy.

Barokowa kaplica Promnitzów, 1670-72

W farze znajdują się 2 grobowce Promnitzów, kaplica jest nad jednym z nich. Byli właścicielami Żar w l. 1558-1765.

Plebania i nadintendentura, XV, XVI w., przebud., odb. w l. 60. XX w.; pl. Wyszyńskiego 2

Dzwonnica, XIV/XV w.; pl. Wyszyńskiego

Przy ul. Osadników Wojskowych 26 znajduje się "Źródło Tkaczy" ufundowane w 1927 przez żarskich włókienników.

A teraz Rynek i okolice.

Nalot aliantów w 1944 zniszczył dużą część zabudowy starego miasta, ale i tak Żary zachwycają.

Ratusz, XIV, XVI, XVIII, XX w.

Na placu przed ratuszem stoi Ławka Telemanna. Upamiętnia Georga Philippa Telemanna (1681-1767), w l. 1704-1708 kapelmistrza na dworze Promnitzów. Z drugiej strony ratusza znajduje się studnia z postacią bazyliszka (legenda).

Renesansowy portal

Domy, XVIII w.; Rynek 17-15

Nr 15 to d. apteka, nr 17 - 1. poczta saska. W XVIII w. przez Żary wiodła jedna z dwóch tras poczty sasko-polskiej pomiędzy Dreznem i Warszawą. Pierwsza stacja pocztowa na szlaku z Saksonii do Polski powstała w Żarach już w 1586.

Modernistyczny dom towarowy braci Maxa i Siegfrieda Bicków, l. 20. XX w.; Rynek 11

Dom towarowy to mój faworyt na całym Rynku.

Obok, pod nr 10, secesyjna kamienica Alberta Kalba. Nr 12 to gospoda "Pod Złotą Gwiazdą", d. Hotel Zum Golden Stern (1770, XIX w.), obecnie w remoncie.(1

Kamienica "Pod Złotym Lwem", d. apteka Oetkerów, restauracja "Lew", 1680, 1930; ul. Osadników Wojskowych 52/53 

Mury obronne, XIV, XVI w.; ul. Cicha

Na połączeniu ul. Cichej i ul. Chrobrego znajdowała się Brama Górna (...) Od niej aż do Bramy Dolnej (...) biegła główna droga miejska, będąca fragmentem szlaku solnego, który prowadził z Niemiec przez Łużyce do Wielkopolski i na Śląsk.

                                                                                                          tablica informacyjna

Baszta, XIV w.; ul. Cicha

W XIX w. rozpoczęto wyburzanie murów i zasypywanie fosy.

Ocalałe mury stanowiły z czasem zewnętrzne ściany domów, stąd widoczne w nich otwory, pełniące funkcję okien i drzwi (w murze na powyższym zdjęciu).

Na pl. Jagiełły znajduje się  kościół św. Barbary, ob. garnizonowy Podwyższenia Krzyża (XIV/XV, XVIII w.). Był to franciszkański kościół klasztorny, w którym chowano członków rodu von Biberstein, dobroczyńców konwentu.

Kościół ewangelicki, ob. MB Różańcowej, 1563, 1751, 1873, 1988; pl. Inwalidów 13/14

Kościół powstał na przedmieściu, na miejscu XIV-wiecznego szpitala z kaplicą św. Floriana i Sebastiana. Był kaplicą cmentarną wsi Grabik. W XIX w. został przebudowany na zbór luterański.

Na pl. Inwalidów zachował się pomnik poległych w II w. św. - tylko on pozostał po starym cmentarzu.

W pobliżu jest też stary miejski wodotrysk.

Willa Theodora Frenzla, właściciela 1. w mieście mechanicznej tkalni lnu, 1883; pl. Inwalidów 11

Po wojnie willa była kolejno siedzibą Zjednoczenia Kopalń Węgla Brunatnego, dyrekcji Kopalni Węgla Brunatnego "Przyjaźń Narodów" (przeniesiona do Łęknicy), Zespołu Szkół Specjalnych, a od 1984 stoi opuszczona. Ma piękną bramę.

D. budynek produkcyjny tkalni Theodora Frenzla, k. XIX w.; ul. Broni Pancernej

W pobliżu, na ul. Lotników, stoi wieża ciśnień z 1921.

A to inne budynki, które szczególnie wpadły mi w oko, w różnych częściach miasta. 

Willa właściciela dużej fabryki włókienniczej, Neumanna, Bank Rzeszy, ob. biblioteka, ok. 1900; ul. Wrocławska 11

D. Oddział Drogowy PKP, ob. Żarski Dom Kultury, 1903; ul. Wrocławska 7

Przed willą ustawiono rzeźby parkowe przeniesione z Żarskiej Arkadii, sprzed pałacu myśliwskiego. Gdybym wiedziała, poświęciłabym im więcej uwagi... Nie można za to nie zauważyć pięknych detali willi i inicjałów właściciela. Rodzina wzbogaciła się przy budowie kolei, ale więcej informacji nie znalazłam.

Królewska Szkoła Tkacka, 1886; w l. 1900-44 Królewska Pruska Wyższa Szkoła Przemysłu Włókienniczego; ul. Parkowa 9

Od 1946 mieściły się tu różne szkoły, sala posiedzeń Rady Miejskiej, Rady Powiatu Żarskiego i Żarskiej Izby Handlowej. Obecnie budynek nadal jest związany ze szkolnictwem.

Willa rektora, do 1945 siedziba starosty żarskiego; ul. Parkowa 10

D. synagoga, ok. 1850; ul. Podchorążych 14a

Synagoga była czynna w l. 1945-68.

D. browar Eduarda Fechnera, 1835-1842; ul. Zamkowa 1

Przed wojną część kompleksu fabrycznego Lyon und Müller, po wojnie pierwsza siedziba "Odzieżówki", budynek żyd. Spółdzielni Pracy im. Bohaterów Getta, siedziba Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów, XIX/XX w.; ul. Podwale 4

Ładny jest też dworzec kolejowy z 1846. Nad wejściem widać uskrzydlone koło, międzynarodowy symbol kolejowy. Z orłem byłby to symbol PKP.

Kapliczka pojednania (pokutna) jest dość oddalona od centrum, ale zdecydowanie jest warta spaceru. Wg gazetalubuska.pl , "Zabytek ten jest bardzo wiekowy i jest prawdziwym ewenementem na skale krajową, ponieważ w Polsce jest tylko 60, a ta jest jedyną w województwie lubuskim".

Nigdy nie widziałam kapliczki pokutnej, tylko krzyże, dlatego znalezienie jej było jednym z moich głównych celów w Żarach. Nie było to łatwe z powodu numeracji ulicy, do tego łatwo ją przegapić.

Kapliczka pokutna; al. WP / Osadnicza

"Kunzendorf ..." (Kunice Żarskie); al. WP

Ten znak drogowy wypatrzyłam idąc do kapliczki. Kunice Żarskie przyłączono do Żar dopiero w 1975.

W tamtejszym kościele znajdują się ołtarz i ambona z kaplicy zamkowej, którą rozebrano i wybudowano w tym miejscu pałac.

Stąd niedaleko już do fabryki Stillera.

Fabryka włókiennicza Stillera, 1900-1902; ul. Kaszubska 41

Na zdjęciu budynek administracyjny, obok piękne i oryginalne garaże - nie dało się ich lepiej uchwycić.

Na ul. Podchorążych zachowały się 2 napisy niemieckie.

"... Frankfurter Str"; ul. Podchorążych 31

Znalazłam taką informację:

Frankfurter Straße w Sorau (obecnie Żary, Polska) była ważną ulicą w niemieckim mieście, które po II wojnie światowej stało się częścią Polski. Jest ona zaznaczona na historycznych mapach przedstawiających dawną infrastrukturę, takich jak mapa Rzeszy Niemieckiej z 1938 roku. Prowadziła w kierunku Frankfurtu nad Odrą lub Frankfurtu nad Menem i była częścią starej sieci drogowej na Łużycach.

Obok jest drugi napis: "reinigen?" - pralnia? (nie znam niemieckiego).

Chodząc po Żarach, warto uważnie patrzeć w górę na mijane budynki i podziwiać architekturę, ale też pod nogi, żeby nie przegapić np. studzienki kanalizacyjnej z dawną nazwą miasta. Historia jest tu wszędzie.

https://zary.pl/turystyka/przewodnik-turystyczny/

https://cbhist.pan.pl/wp-content/uploads/sorau.pdf

https://lwkz.pl/monument/zary-zamek-i-palac/

Folwark

https://zabytek.pl/pl/obiekty/zary-palac-promnitzow

https://lwkz.pl/monument/zary-system-obronny/

https://dolneluzyce.pl/miasta-dolnych-luzyc/zary/

https://zabytek.pl/pl/obiekty?szukaj=%C5%BBary

https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/lubuskie/powiat_%C5%BCarski/gmina_%C5%BBary