Polska Wzdłuż Szosy: Tum

Do Tumu wybrałam się z Łęczycy, oczywiście pieszo. Tereny do chodzenia są fantastyczne - przy pięknej pogodzie, przez pola. Ludzi dużo, ale nie czuje się tłumu.

Wyszłam z miasta ul. Kazimierza Odnowiciela, obok parku, i dalej do Kwiatkówka. Po zwiedzeniu skansenu, nie poszłam od razu do grodziska (1 bilet), tylko pochodziłam po Tumie. To w drugą stronę, a grodzisko mija się wracając do Łęczycy.

Kościół św. Mikołaja Biskupa, 1761

Po zniszczeniu tumskiej świątyni przez Szwedów w 1705 roku i dekrecie reformacyjnym dotyczącym kolegiaty łęczyckiej, wydanym przez Prymasa Polski Władysława Łubieńskiego, podjęto decyzję o jej konserwacji. Postanowiono, że na czas remontu, na miejscu starego, zostanie wybudowany dla parafian nowy, drewniany kościół. Projekt powstał za sprawą Efraima Szregera, który był głównym architektem odbudowy romańskiej świątyni. Kościół św. Mikołaja konsekrowano w 1761 roku, co można wnioskować z napisu fundacyjnego na belce tęczowej. (...) w czasie okupacji hitlerowskiej, kościół ten był w Łęczyckiem jedynym czynnym kościołem rzymsko-katolickim.

centralnyluk.pl

Ołtarze boczne: MB Niepokalana i św. Andrzej, XVIII w.

Barokowy ołtarz główny, XVIII w., nad drzwiami postacie św. Piotra i Pawła, pocz. XIX w.

XVII-wieczny obraz św. Mikołaja w typie ikony być może pochodzi z łęczyckiej cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy.

Chór

Napis fundacyjny i data budowy

Figura MB, 1903

Rozglądałam się za XVIII-wiecznymi portretami trumiennymi, ale chyba nadal są na plebanii.

Kolegiata jest tuż obok.

W 2022 została uznana za Pomnik Historii.

Budowę archikolegiaty wiąże się z arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem ze Żnina. (...) Świątynię konsekrowano w 1161 r., a na uroczystości przybyli najwyżsi rangą goście: Bolesław Kędzierzawy, Henryk Sandomierski, Kazimierz Sprawiedliwy oraz biskupi: krakowski, wrocławski, mazowiecki, kruszwicki.

W murach archikolegiaty odbywały się synody łęczyckie, z których pierwszy miał miejsce w 1180 r., a ostatni w 1547 r. (...) kościół padał ofiarą najazdów obcych wojsk, niejednokrotnie też odpierał ataki dzięki ufortyfikowanej zabudowie. W 1241 r. Tatarzy ominęli Tum, niszczyli go natomiast Litwini (1294 r.), Krzyżacy (1331 r.) oraz Szwedzi (1705 r.), kilkukrotnie także płonął. Ostatnie zniszczenia miały miejsce w czasie II wojny światowej. Podczas bitwy nad Bzurą kościół ostrzeliwano, spłonął wówczas dach, uszkodzeniu uległa wieża północna.

Do połowy XIV w. świątynia pozostawała istotnym ośrodkiem życia religijnego, kulturalnego i edukacyjnego, a gród - ważnym miejscem obronnym i rezydencjonalną siedzibą książęcą i kasztelańską. Decyzją Kazimierza Wielkiego Księstwo Łęczyckie przeszło pod władzę polskiego monarchy. (...)

W 1818-19 r. pruskie władze dokonały kasaty kapituły łęczyckiej, w wyniku której archikolegiata stała się kościołem parafialnym. Bogate, historyczne wyposażenie świątyni uległo rozproszeniu.

zabytek.pl

Archikolegiata NMP i św. Aleksego, 1 poł. XII w., odbud.

Portal północny, romański, l. 70. XII w.

Pierwszoplanowe miejsce w historii plastyki romańskiej zajmuje bogato rzeźbiony portal północny, będący najstarszym i najwybitniejszym przykładem rzeźby portalowej w Polsce obok realizacji z opactwa w Czerwińsku i nieistniejącego już opactwa św. Wincentego na Ołbinie we Wrocławiu. (...) jego antykizująca forma nosi znamiona sztuki północnych Włoch, południowej Francji i Nadrenii.

zabytek.pl

Archiwolty i kapitele kolumn zdobione są reliefowymi ornamentami floralnymi i zoomorficznymi. Ponad zewnętrznymi kolumnami portalu widnieją (...) bloki kamienne z przedstawieniami lwa i gryfa. (...) Tympanon przedstawia Matkę Boską z Chrystusem na kolanach w asyście aniołów trzymających krzyż i Drzewo Życia.

zabytek.pl

Postaci zwierząt w portalu północnym

Postaci zwierząt i ptaków jest w kolegiacie więcej.

Malowidło sklepienia absydy zach., XII w.

Kolejnym unikatem przetrwałym w murach archikolegiaty są dwunastowieczne polichromie z absydy zachodniej. (...) jest to największe zachowane malowidło romańskie w Polsce. (...)

Kompozycja malowidła zbudowana jest z dwóch stref. Górna - przedstawia (...) tronującego Chrystusa Pantokratora w mandorli [owalna aureola otaczająca postać] z Marią i św. Janem Chrzcicielem w otoczeniu tetramorfów [powiązane symbole czterech ewangelistów], dolna - postacie 12 siedzących Apostołów. (...)

Do skarbów świątyni należą ponadto cenne zabytki ruchome: kamienny fragment, prawdopodobnie części ołtarza z XII w. z płaskorzeźbionym przestawieniem Chrystusa Pantokratora (...)

zabytek.pl

Chyba to widziałam po prawej stronie prezbiterium, za szybką, ale nie dało się podejść bliżej. Z tablicy informacyjnej można się dowiedzieć, że rzeźba Chrystusa Pantokratora była wmurowana w południową ścianę prezbiterium i mogła być pierwotnie w tympanonie portalu. Czyli nie wiadomo, gdzie była.

Kopia jest w Muzeum w Łęczycy.

Deski stropowe pokryte polichromią o motywach roślinnych, XVI lub pocz. XVII w.

Strop spłonął w 1939.

Płyta nagrobna rycerza, 1153

Ta płyta to najstarszy istniejący nagrobek z cmentarza przykościelnego.

Wg tabliczki:

XII wieczna płaskorzeźba z piaskowca. U góry postać Anioła. Nagrobek z postacią rycerza w szyszaku z mieczem. Wg tradycji tumskiej zmarł w tym miejscu Piotr Włostowic (Włost) w 1153 r. To jedyny istniejący pośmiertny nagrobek z jego wizerunkiem.

Jest też m.in. epitafium Marcina z Sieciechowa, bakalarza w Akademii Krakowskiej, kanonika łęczyckiego, zmarłego w 1650 (przy wejściu).

"Pazury Boruty" na ścianie wieży

Według legendy Diabeł Boruta był żyjącym w XIV wieku szlachcicem, który w zamian za udzieloną pomoc w wydostaniu się królewskiej karety z mokradeł otrzymał od Kazimierza Wielkiego tytuł szlachecki oraz łęczycki zamek we władanie. Boruta zaczął ubierać się wówczas jak szlachcic. zapomniał o swoim rodowodzie, a na mieszkańców nałożył duże podatki, przywłaszczając w ten sposób sobie ich pieniądze. Po śmierci szlachcica Boruty mieszkańcy Łęczycy i okolic przyszli odebrać swój nieprawnie zagarnięty majątek, niestety nic nie znaleźli. Dodatkowo, dzień później zniknęło także ciało Boruty, więc uznano, że zamienił się w diabła i pozostał w lochach, aby pilnować zagrabionych skarbów (...)
Według podań pazury Diabła Boruty brały czynny udział we wznoszeniu świątyni. Boruta oszukany przez miejscową ludność myślał, że będzie to karczma i z ochotą znosił z okolic kamienie potrzebne do jej budowy. Gdy zorientował się, że ta wielka budowla będzie kościołem, chciał pazurami wyrwać ją z ziemi. Do dzisiaj ślady tych pazurów można podziwiać na jednej z wież.

"Łęczyca i Tum - śladami Diabła Boruty"

Zacheuszek (znak konsekracyjny)? i ślad podłużny

Informacje naukowe znalazłam w pracy pt. "ŚLADY DOŁKOWE NA OBSZARZE POLSKI – KATALOG":

(...) zagłębienia (...) w zdecydowanej większości znajdują się na gotyckich kościołach, rzadziej na innych obiektach sakralnych, jak krzyże pokutne (...) również na głazach narzutowych [np. Głaz Krabata / Diabelski Kamień k. Trzebiela], a także budowlach o charakterze świeckim (gotyckie bramy i wieże). Tytułowe ślady dołkowe określa się pospolicie mylnym mianem dołków pokutnych, bardziej zaś trafnie (...) czarkami, jamkami, śladami po świdrach ogniowych, nieckowatymi zagłębieniami czy śladami dołkowymi. Otwory te mają formę dwojaką (...) o regularnym, okrągłym charakterze; znacznie rzadziej przyjmują one kształt podłużnych rynienek czy też bruzd. Przyjmuje się, iż powstały one w okresie od XVI do XVIII w.

(...) Rozwój badań (...) wskazuje na wielkie prawdopodobieństwo pochodzenia ich od czynności rozpalania ognia „świętego”, „żywego”, „bożego” od murów budowli sakralnych przy użyciu specjalnego, drewnianego świdra. Inna hipoteza (...) wywodzi ich powstanie od czynności pozyskiwania pyłu ceglanego ze sfery sacrum (stanowił ją mur kościoła), który bywał wykorzystywany do czynności zabobonnych, zwykle mających na celu podłoże zdrowotne. Wyniki badań polskich (...) wydają się potwierdzać, iż drugie ze wspomnianych założeń posiada większe znamiona prawdopodobieństwa od hipotezy „ogniowej” (...)

W najnowszym artykule z 2026 pt. "Dołki pokutne na murach kościołów to efekt medycyny ludowej, nie tradycji wielkosobotniej" jest już mowa tylko o zabobonach medycznych i okresie od XV do XIX w., ale nadal nie ma 100% pewności.

Ciekawy temat. Zastanawia mnie jeszcze tylko, dlaczego te dołki pojawiają się na budowlach świeckich. Widziałam je na wielu kościołach i na Głazie Krabata, gdzie też było to związane z sacrum. Swoją drogą diabeł też się zgadza. W Tumie - Boruta, w Trzebielu - Diabelski Kamień.

Krzyż, 1933

NA PAMIĄTKĘ

ODKUPIENIA

LUDZKOŚCI

R. 1933

Mur cmentarza przykościelnego pochodzi z 2 poł. XVIII w.

D. organistówka, ob. Muzeum Dziedzictwa Kościelnego

Organistówkę minęłam idąc na cmentarz parafialny. Potem trzeba skręcić w lewo przy ładnym, drewnianym krzyżu.

Cmentarz parafialny, 2 poł. XIX w.

Jedyne informacje na temat rodziny Kwiatkowskich, właścicieli Kwiatkówka, znalazłam na tablicy informacyjnej w skansenie. Zachowała się tam ich lodownia z 1848. Drewniany dworek stał na podmurówce na miejscu obecnego parkingu przy wjeździe do skansenu i został rozebrany przed II wojną światową. Ocalały drzwi i okna wstawione do domu, w którym mieściła się pobliska Oberża Na Progu Tumu.

Szamowscy herbu Prus I to ród senatorski wywodzący się z Szamowa, na północ od Łęczycy. Spokrewnieni byli m.in. z rodziną Szczawińskich (fundatorów kaplicy w kościele św. Andrzeja w Łęczycy). Brali udział w wojnie z Krzyżakami w 1410 i pełnili szereg ważnych funkcji w ziemi łęczyckiej.

Kwatera z I w. św.

PAMIĘCI ŻOŁNIERZY ARMII NIEMIECKIEJ I ARMII ROSYJSKIEJ POLEGŁYCH

W LISTOPADZIE 1914

Groby żołnierzy poległych w 1939 znajdują się na prawo od wejścia, natomiast kwatera z I w. św. jest na samym końcu, po lewej stronie.

Wróciłam pod kolegiatę i przez pola poszłam do grodziska.

Grodzisko w Tumie jest pozostałością po funkcjonującym tu w okresie od końca VIII do 1 poł. XIV w. grodzie stanowiącym centralny punkt łęczyckiego skupiska osadniczego. To początki Łęczycy.

Grodzisko "Szwedzka Góra "

(...) pierwszy gród w Tumie zbudowano w okresie, gdy obszar dzisiejszej Polski zamieszkiwały różne plemiona, jak Polanie czy Wiślanie. Jedno z takich plemion pod koniec VIII wieku wzniosło pierwszy, dookolny wał z placem (tzw. majdanem) wewnątrz. Nie było tam wówczas trwałej zabudowy, gdyż gród pełnił funkcję refugium – miejsca obronnego, w którym ludzie mogli schronić się w razie zagrożenia. Zapewne również w tym czasie, na położonej tuż obok grodu, od jego wschodniej strony kępie przygrodowej również założono obronną palisadę, zamykającą najprawdopodobniej miejsce pogańskiego kultu. (...)

[W ostatniej dekadzie X wieku] (...) gród został zajęty przez Piastów, budujących pierwsze polskie państwo. (...)

[Na przełomie XI i XII wieku] gród łęczycki był centralnym ośrodkiem ziemi łęczyckiej i pełnił funkcje administracyjno-obronne. (...) w miejscu dzisiejszej kolegiaty, znajdowało się opactwo benedyktynów, założone w latach 60. XI wieku. (...) od początku XII aż po połowę XIII w dziejach grodu miał miejsce ponad 100-letni okres znacznego spadku aktywności. (...)

pod koniec lat 50. XIII wieku [rozpoczął] się tzw. okres kasztelański, który trwał do połowy XIV wieku. Drewniano-ziemną twierdzą mocno przebudowano. Zastosowano (...) system wałów zewnętrznych i fos, ponad którymi od północy poprowadzono pomost drewniany do nowej bramy. Na majdan powróciła zabudowa wraz z całkowitą nowością w postaci wielokondygnacyjnej budowli wieżowej. (...) Gród łęczycki był bardzo ważnym punktem obrony, a także siedzibą książęcą i kasztelańską. Z kolei położona obok kępa stanowiła bezpośrednie zaplecze grodu, gdzie m.in. rozwijano metalurgię żelaza. W miejscu benedyktyńskiego opactwa wzniesiono okazałą kolegiatę pw. NMP i św. Aleksego, konsekrowaną w 1161 roku, a po drugiej stronie Bzury rozwijało się łęczyckie stare miasto.

Od połowy XIV wieku, po ponad 500 latach rozwoju, nieczynny gród łęczycki szybko odchodził w zapomnienie, stopniowo przybierając postać dzisiejszego grodziska.

tum.maie.lodz.pl